Prawo morza nie pozostawia oceanów poza kontrolą prawa. UNCLOS, czyli Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, wyznacza zakres władzy państw nadbrzeżnych, prawa innych państw oraz zasady korzystania z obszarów międzynarodowych.
UNCLOS – konstytucja mórz i oceanów
Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza, znana jako UNCLOS, tworzy podstawowe ramy międzynarodowego prawa morza. Określa między innymi granice poszczególnych stref morskich, uprawnienia państw nadbrzeżnych, zasady żeglugi oraz sposób rozwiązywania sporów.
Najważniejsza zasada jest prosta: zakres uprawnień państwa zależy od odległości od jego wybrzeża. Nie oznacza to jednak, że wraz z oddalaniem się od lądu państwo traci wszystkie prawa w tym samym momencie. W każdej strefie obowiązuje inny zestaw kompetencji – od pełnej suwerenności po swobody przysługujące wszystkim państwom na morzu pełnym.
Linia podstawowa – od niej mierzy się strefy morskie
Punktem wyjścia dla wyznaczania granic morskich jest linia podstawowa. Zwykle odpowiada ona linii najniższego stanu wody wzdłuż wybrzeża, określonej w oficjalnych mapach państwa nadbrzeżnego. Od tej linii mierzy się między innymi morze terytorialne, strefę przyległą oraz wyłączną strefę ekonomiczną.
W przypadku wybrzeży o skomplikowanym kształcie, obejmujących na przykład fiordy, zatoki lub skupiska wysp, prawo dopuszcza stosowanie prostych linii podstawowych. Nie można jednak wyznaczać ich całkowicie dowolnie. Muszą odzwierciedlać określone cechy geograficzne wybrzeża i pozostawać zgodne z regułami UNCLOS.
Bez linii podstawowej nie dałoby się spójnie ustalić, gdzie kończą się wody podlegające pełnej władzy państwa, a gdzie zaczynają się strefy o bardziej ograniczonych uprawnieniach.
Strefy morskie i zakres uprawnień
Prawo morza dzieli przestrzeń od wybrzeża do otwartego oceanu na kilka stref. Jednostką używaną do określania odległości jest mila morska, oznaczana skrótem NM. Najważniejsza różnica dotyczy tego, czy państwo sprawuje nad danym obszarem suwerenność, czy tylko ma szczególne prawa, zwłaszcza w zakresie zasobów naturalnych.
| Strefa | Odległość od linii podstawowej | Uprawnienia państwa nadbrzeżnego |
|---|---|---|
| Wody wewnętrzne | Po stronie lądowej linii podstawowej | Pełna suwerenność, z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z prawa międzynarodowego |
| Morze terytorialne | Do 12 NM | Suwerenność nad wodami, dnem morskim i przestrzenią powietrzną, przy prawie nieszkodliwego przepływu obcych statków |
| Strefa przyległa | Do 24 NM | Ograniczone uprawnienia kontrolne, między innymi w sprawach celnych, skarbowych, imigracyjnych i sanitarnych |
| Wyłączna strefa ekonomiczna | Do 200 NM | Suwerenne prawa do badania, wykorzystywania, ochrony i zarządzania zasobami naturalnymi |
| Morze pełne | Poza obszarami podlegającymi jurysdykcji państw | Brak suwerenności któregokolwiek państwa, przy zachowaniu swobód przewidzianych przez prawo międzynarodowe |
Suwerenność a suwerenne prawa
Suwerenność oznacza szeroką władzę państwa nad określonym obszarem. W morzu terytorialnym państwo nadbrzeżne może stanowić i egzekwować własne przepisy, choć musi respektować między innymi prawo nieszkodliwego przepływu obcych statków.
Suwerenne prawa są węższe. W wyłącznej strefie ekonomicznej państwo nie posiada pełnej suwerenności nad całą przestrzenią. Ma natomiast szczególne prawa do zasobów żywych i nieożywionych, takich jak ryby, ropa naftowa, gaz czy energia pozyskiwana z wody i wiatru. Inne państwa zachowują tam między innymi swobodę żeglugi i przelotu.
To właśnie odróżnia wyłączną strefę ekonomiczną od morza terytorialnego. Granica 200 NM nie oznacza, że państwo może traktować ten obszar jak własne terytorium lądowe.
Morze pełne i swobody międzynarodowe
Morze pełne znajduje się poza obszarami, nad którymi państwa sprawują suwerenność lub szczególne prawa gospodarcze. Żadne państwo nie może zawłaszczyć jego części ani podporządkować jej własnemu terytorium. Zasada ta nie oznacza jednak pełnej dowolności. Korzystanie z morza pełnego podlega UNCLOS oraz innym regułom prawa międzynarodowego.
Do podstawowych swobód na morzu pełnym należą:
- żegluga statków wszystkich państw
- przelot nad obszarem morza pełnego
- układanie kabli i rurociągów podmorskich
- budowa sztucznych wysp i innych instalacji w granicach określonych prawem
- połów ryb z uwzględnieniem obowiązujących regulacji ochronnych
- prowadzenie badań naukowych
W odniesieniu do dna morskiego poza granicami krajowej jurysdykcji funkcjonuje także koncepcja wspólnego dziedzictwa ludzkości. Oznacza ona, że zasoby tego obszaru nie powinny być traktowane jako własność pojedynczego państwa, lecz mają być wykorzystywane zgodnie z międzynarodowymi zasadami i z uwzględnieniem interesu całej społeczności międzynarodowej.
Jak rozwiązuje się spory?
Państwa powinny rozwiązywać spory dotyczące interpretacji i stosowania prawa morza środkami pokojowymi. Mogą prowadzić negocjacje, korzystać z mediacji lub arbitrażu, a także przekazać sprawę właściwemu organowi sądowemu.
Jednym z najważniejszych mechanizmów jest Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza (ITLOS) w Hamburgu. W zależności od podstawy prawnej sporu znaczenie może mieć także Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości albo trybunał arbitrażowy. Organy te pomagają ustalić, jak należy rozumieć granice stref morskich i zakres praw poszczególnych państw.
Cały system opiera się więc na stopniowaniu uprawnień. Najbliżej brzegu dominuje suwerenność państwa nadbrzeżnego, dalej pojawiają się ograniczone kompetencje kontrolne i prawa gospodarcze, a na morzu pełnym pierwszeństwo mają swobody wszystkich państw.
